“Kennis verandert zodra je haar gaat delen.

Intro maakonderzoek

Op dit deel van de blogsite vind je achtergrondartikelen en blogs over het HKU maakonderzoek, zoals dat in de afgelopen jaren is ontwikkeld vanuit het lectoraat HKU Research in Creative Practices (2015-2020) en het postdoctorale onderzoeksprogramma HKU Methodologie Maakonderzoek (2019-2021). In deze periode werkten tal van groepjes makers-docenten samen aan het maakonderzoek, onder leiding van lector en grondlegger Jan IJzermans en (postdoc) onderzoeker Arja Veerman. Dit leverde voor de betrokken makers én onderzoekers veel bewustwording en kennis op. Daarnaast ontwikkelden de makers, die vaak ook een dubbelrol hadden als docent, aanpakken, werkvormen, tools en materialen voor gebruik in het onderwijs en de maakpraktijk. Deze kenmerkten zich als vormen van ‘artistieke didactiek’, waarbij het maken en onderzoekende in balans werden gebracht met didactiek.

Wat is maakonderzoek?

Maakonderzoek speelt zich af in de context van artistieke en creatieve maakpraktijken, zoals die van een mediaontwerper, een componist, een interieurarchitect of een beeldend kunstenaar. Doel van maakonderzoek is om theorie op te bouwen vanaf de praktijk en ‘generatieve’ kennis te vormen die makers aanzet en inspireert om anders of beter te maken. Het gaat hierbij niet alleen om kennis die ‘tussen de oren’ zit maar ook om vaardigheden, feeling en expertise die door ervaring of overdracht zijn opgedaan. Deze doelstelling klinkt wellicht als heel vanzelfsprekend, maar is dat zeker niet. Dat heeft onder meer te maken met de bruikbaarheidseis die aan dit onderzoek wordt gesteld: je moet als maker iets met de opbrengsten kunnen dóen. Tegelijkertijd wordt gesteld dat de theorie die wordt ontwikkeld, de kennis die wordt vergaard, breder bruikbaar wordt gemaakt dan alleen voor die ene maker, of voor dat ene vakgebied.

Focus op manieren van werken 

De focus in het maakonderzoek was gericht op de vraag: hoe brengen en houden makers hun creatieve processen op gang? Welke manieren van werken gebruiken zij? Daarbij was het methodologische programma bedoeld om de uitgangspunten en werkwijzen van het maakonderzoek verder te expliciteren. Dit resulteerde in een aantal artikelen (zie onder), en een reeks blogs die onder de tabs Uitgangspunten en Werkwijzen te vinden zijn. Daarnaast zijn blogs gemaakt van makers, docenten en onderzoekers die experimenteerden met maakonderzoek in het onderwijs. Deze zijn geplaatst onder de tab: Werkplaats onderwijs. Hierop is doorgewerkt in HKU Festival “Ode aan de maker“, dat mede vanuit het postdoc-programma HKU Methodologie Maakonderzoek werd opgezet.

Het werken aan een gemeenschappelijke taal   

Maakonderzoek gaat ook over het vinden van een gemeenschappelijke taal om over manieren van werken te spreken, over vakgebieden heen. Hóe praat je over maken? Welke woorden gebruik je, welke concepten geven verbinding en begrip? In het maakonderzoek zijn 10 belangrijke onderwerpen naar voren gekomen, die eerder in het onderzoek als sentisising concepts werden gesignaleerd. Hoe deze concepten zijn omgevormd tot onderwerpen waarover vakgebiedoverstijgend gesproken kan worden, en welk proces daarachter zat, is navolgbaar uiteengezet in het artikel in Waardenwerk (zie onder). Hoe dit in de praktijk kan werken is zichtbaar gemaakt in de openingssessie van het festival “Ode aan de maker”: Hóe maak je het?

Opbrengsten voor onderzoek en onderwijs  

De Blogsite Makersmanieren is primair gericht op makers-docenten, maar kan ook door (master)studenten en onderzoekers als kennisbasis worden gebruikt. De makersmanieren, maakpaletten, uitgangspunten en werkwijzen van maakonderzoek bieden naast inzicht in hoe makers werken, ook aanpakken voor het doen of begeleiden van maakonderzoek. Daarnaast bieden de ca. 200 makersmanieren, evenals de kritische reflecties, inspiratie voor het ontwerpen van gesprekken, werkvormen en interventies in de praktijk en het onderwijs.   

 

Het artikel Maakonderzoek in creatieve praktijken is vooral bedoeld voor makers-docenten en onderzoekers. In dit artikel wordt het werken met de maakonderzoekscyclisch beschreven. Deze cyclus is ontwikkeld in samenwerking met diverse groepjes makers-docenten, en meermaals gebruikt en getest. Daarbij wordt het werken met de makersdialogen als onderzoeksinstrument in deze cyclus uiteen gezet. Met de makersdialogen kan impliciete kennis worden ontsloten, die kan worden verwerkt en omgezet. Bijvoorbeeld naar makersmanieren, activerende werkvormen en vormen van artistieke didactiek.

 

De makersdialogen zijn mede gebruikt om een aantal maakonderzoeksmanieren te ontsluiten. Deze zijn voortgekomen vanuit een casestudy met een groepje lectoren in het hoger kunst- en praktijkonderwijs. De waarde van deze meer zoekende, schetsende en ontwerpende manieren van onderzoek doen, is voorgelegd in de vorm van de interactieve presentatie Designerly ways of working of creative researchers in professional practices, op het internationale congres voor praktijkonderzoekers: EAPRIL 2019. Deze bijdrage is vooral bedoeld voor praktijkonderzoekers in het hoger kunst- en beroepsonderwijs.

 

In het artikel Samen werken aan bruikbare kennis voor de creatieve praktijk. Sprekend materiaal en lage theorie is de methodologie van het maakonderzoek als geheel uiteen gezet. Uitgangspunten, werkwijzen en kennisopbrengsten van het maakonderzoek worden achtereenvolgens beschreven, waar deze deels ook in blogs zijn omgezet. In het artikel wordt nauwgezet ingegaan op hoe de samenwerking tussen makers en onderzoekers in het maakonderzoek verloopt. Wat gebeurt er wanneer de ‘onderzochten’ het onderzoek mee uitvoeren en bepalen? Hoe kom je tot een gemeenschappelijke taal? Dit artikel is geschreven voor het tijdschrift Waardenwerk, voor onderzoekers en professionals in het humanistische en sociaal-culturele domein. Translation available: Working together on usable knowledge for creative practices.

 

Het HKU Festival “Ode aan de maker” (25-29 januari 2021) is opgezet als een alternatieve vorm van publicatie, kennisdeling én afronding vanuit het postdoc-programma HKU Methodologie Maakonderzoek. In samenwerking met het lectoraat Muzische Professionalisering trok deze (online) festivalweek meer dan 250 makers, docenten, studenten, onderzoekers en medewerkers, van binnen en buiten HKU. Met meer dan 30 makers-docenten, studenten, onderzoekers en medewerkers werden 18 artistieke interventies, workshops en performances ontworpen, steeds vanuit een makend, onderzoekend en didactisch perspectief (zie de website).

Toekomstmuziek…?

In de komende periode worden de uitgevoerde artistieke interventies, spelvormen, werkvormen, dialogen, workshops en performances verder uitgespit op hun artistieke en educatieve (door)werking. Dit kan dieper inzicht geven in de onderliggende ‘artistieke didactiek’. Dit is een nog nauwelijks gearticuleerd onderzoeksgebied, waar essentiële vragen uit voort kunnen komen die van waarde kunnen zijn voor zowel HKU als ook voor het bredere (kunst-) hoger onderwijs. Binnen HKU kan onderzoek in deze richting voortbouwen op de relaties en opbrengsten die zijn ontstaan vanuit het voormalig Lectoraat Research in Creative Practices en dit postdoctorale onderzoekstraject met de daarbij betrokken Schools: HKU Kunsteducatie (masteropleiding), HKU FA/DE (docentenopleiding), HKU Media en HKU Design. Daarnaast kan de samenwerking met het lectoraat Muzische Professionalisering op dit themagebied worden geïntensiveerd.

Buiten HKU zijn raakvlakken zichtbaar naar verschillende lectoraten en hogescholen, zoals: het lectoraat Kunsteducatie (Hogeschool van Amsterdam), met als toepassingsgebied het regulier onderwijs; het onlangs opgerichte Practoraat Betekenisvolle Creativiteit van St. Lucas (Creatief MBO); het lectoraat Kunst en cultuureducatie, m.b.t. Art-based learning (Artez); het lectoraat Autonomie en openbaarheid in de kunsten, m.b.t. Art-based research (Hogeschool Zuyd); het lectoraat Grenspraktijken van opleiders en onderzoekers, m.b.t. Practitioners Research (Hogeschool Aeres Wageningen); het lectoraat Methodologie van Praktijkgericht Onderzoek, m.b.t. didactiek van onderzoek (Hogeschool Utrecht) en het lectoraat Participatie en Stedelijke Ontwikkeling, m.b.t. Art-based research (Hogeschool Utrecht).

Het structureel doorzetten op onderzoek onder de noemer ‘artistieke didactiek’ kan een belangrijke bijdrage leveren aan het professionaliseren van makers die als docent (willen) werken, en vice versa. Hierbij vormt kennis en bewustzijn van (eigen) makerschap en een repertoire aan makersmanieren de basis voor het vormen van een pedagogisch-didactisch handelingsrepertoire. Om hierop leerlijnen te ontwerpen is experiment belangrijk, bij voorkeur met groepen makers-docenten, zodat uitwisseling en reflectie gestalte krijgt in de lespraktijk. Op inhoud, vorm én rollen die raken aan ieders vraagstukken – en onzekerheden – aangaande professionele werkwijzen en identiteit.

 


Artikelen:

Workshops en presentaties:

Website:

HKU Blogsite Makersmanieren 

  • Jan IJzermans & Arja Veerman (2020, voorjaar). Ontwerp en ontwikkeling alphaversie.
  • Arja Veerman, Els Cornelis m.m.v. HKU makers-docenten (2020, zomer en najaar).  Ontwerp en ontwikkeling betaversie.
  • Arja Veerman (eindredactie), Els Cornelis m.m.v. HKU makers-docenten (2020-2021, studiejaar). Redactie, contentontwikkeling, onderwijspilots.

Festival:

HKU Festival “Ode aan de maker” (25-29 januari 2021)

  • Arja Veerman (initiatief, programma, projectleiding), Bart van Rosmalen, Els Cornelis, Peter Rombouts & Engelbert Fellinger (2021, januari). M.m.v. makers, docenten, studenten, onderzoekers, bestuurders en medewerkers. HKU Studio Oudenoord.
  • Artwork(s) website en studio: Jolanda Schouten
  • Websiteontwerp en beeldverhaal: Niek Pronk