“Kennis verandert zodra je haar gaat delen.

Intro maakonderzoek

Hoe werken makers – kunstenaars en ontwerpers – in hun dagelijkse praktijk? Hoe houden zij zichzelf op gang? Welke sluimerende kennis zetten zij in als ze (even) het niet meer weten, niet meer kunnen of niet meer voelen? Hoe maken we daar samen kennis van?

De HKU Blogsite makersmanieren is ontstaan als een van de resultaten van het HKU Maakonderzoek. In 2015 startte dit onderzoek onder leiding van lector Jan IJzermans, in opdracht van het toenmalige college van bestuur. Vanaf de prille start werkte hij hierbij samen met onderzoeker, docent en kinderboekenschrijver Arja Veerman, die na het pensioen van Jan (april 2020) het stokje van hem overnam. Doel was om te komen tot een vorm van onderzoek die zou kunnen bijdragen aan de manieren van werken van kunstenaars en ontwerpers, bekeken vanuit hun eigen praktijken en perspectief. Jan en Arja vonden elkaar in het uitgangspunt: onderzoek staat in dienst van het maken.

Met makers, voor makers!

Om onderzoek te doen dat het maken dient en praktijk betrekt is het van belang om samen met de makers te werken, vanuit hun perspectief en vanuit hun creatieve praktijken. Zij zijn immers de ‘kennisdragers’ in de meest brede zin van het woord. Tegelijk zijn zij ook de afnemers: de gebruikers van het resultaat. Hoe onderzoekers en makers productief kunnen samenwerken, was onderdeel van het onderzoek. In het eerste jaar werd er steeds met kleine groepjes (2 tot 4 makers per groepje) en lokaal gewerkt. Dat gaf een veiligheid voor de makers om over hun maakprocessen te praten, wat niet altijd eenvoudig of vanzelfsprekend was. Veel maakprocessen zijn verbonden aan de makers, bevatten sluimerende kennis, moeilijk te verwoorden gevoelens en zijn in die zin al snel intiem. In de makersdialogen, die vervolgens in steeds meer verschillende groepjes werden gevoerd, won het enthousiasme voor elkaars praktijken en manieren van werken het echter al snel van het ongemak. Daarbij namen Jan en Arja de makers in al hun uitingen uiterst serieus, waardoor er steeds meer detail op tafel kwam.

In de jaren die volgden werden dit soort intieme settings steeds vaker gecombineerd met gemeenschappelijke en multidisciplinaire sessies, waarin makers hun bevindingen en inzichten onderling deelden. Dit deden zij door het maken van oefeningen, opdrachten en activerende werkvormen. Zo werd de groep als community steeds verder opgerekt. Wat betreft het verwerken van de makersdialogen tot makersmanieren, waar vanuit een vorm van kennisopbouw zou kunnen ontstaan: dat kwam als activiteit bij de onderzoekers te liggen, die hier de makers steeds weer als reviewers bij betrokken. Zo ontstond gaandeweg een gezamenlijke aanpak, waarbij de makers en onderzoekers ieder vanuit een eigen als ook gedeelde verantwoordelijkheid konden samenwerken. Waarbij niet iedereen gelijk hoefde te zijn, maar wel gelijkwaardig was en er met respect voor en met elkaars praktijken en perspectieven kon worden gewerkt. Dit leverde voor de betrokken makers én onderzoekers veel bewustwording en kennis op.

Meer over de opzet en uitwerking van het maakonderzoek vind je op dit gedeelte van de blogsite achter de Tabs: Uitgangspunten en Werkwijzen. Daarnaast zijn blogs gemaakt van makers, docenten en onderzoekers die experimenteerden met maakonderzoek in het onderwijs. Deze zijn geplaatst onder de Tab: Werkplaats onderwijs. Hieronder zetten we tot slot de belangrijkste opbrengsten van het maakonderzoek op rij.

Opbrengsten voor de praktijk, voor onderzoek en onderwijs  

HKU Blogsite Makersmanieren. Deze blogsite is primair gericht op makers, maar kan ook door docenten, (master)studenten en onderzoekers als kennisbasis worden gebruikt. De makersmanieren, maakpaletten, uitgangspunten en werkwijzen van maakonderzoek bieden naast inzicht in hoe makers werken, ook aanpakken voor het doen of begeleiden van maakonderzoek. Daarnaast bieden de ca. 200 makersmanieren, evenals de kritische reflecties, inspiratie voor het ontwerpen van werkvormen en interventies in de praktijk en het onderwijs.

 

‘Lage’ theorie. Vanuit het maakonderzoek zijn 10 hoofdonderwerpen naar voren zijn gekomen, die kunnen worden gezien als de ontwikkeling van een ‘lage’ theorie van de praktijk. Op basis van de ruim 200 makersmanieren zijn deze onderwerpen, dwars door de disciplines, naar boven gehaald. Door de makersmanieren op onderwerpen te clusteren konden vergelijkingen worden gemaakt: op overeenkomsten en verschillen, met ruimte voor eigen kleur en specificiteit.

 

Maakonderzoek in creatieve praktijken. Het artikel Maakonderzoek in creatieve praktijken is vooral bedoeld voor makers-docenten en onderzoekers. In dit artikel wordt het werken met de maakonderzoekscyclisch beschreven. Deze cyclus is ontwikkeld in samenwerking met diverse groepjes makers-docenten, en meermaals gebruikt en getest. Daarbij wordt het werken met de makersdialogen als onderzoeksinstrument in deze cyclus uiteen gezet. Met de makersdialogen kan impliciete kennis worden ontsloten, die kan worden verwerkt en omgezet. Bijvoorbeeld naar makersmanieren, activerende werkvormen en vormen van artistieke didactiek.

 

Casestudy maakonderzoeksmanieren. De makersdialogen zijn mede gebruikt om een aantal maakonderzoeksmanieren te ontsluiten. Deze zijn voortgekomen vanuit een casestudy met een groepje lectoren in het hoger kunst- en praktijkonderwijs. De waarde van deze meer zoekende, schetsende en ontwerpende manieren van onderzoek doen, is voorgelegd in op het internationale congres voor praktijkonderzoekers: EAPRIL 2019. Deze bijdrage is vooral bedoeld voor praktijkonderzoekers in het hoger kunst- en beroepsonderwijs.

 

Samen werken aan bruikbare kennis. In het artikel Samen werken aan bruikbare kennis voor de creatieve praktijk. Sprekend materiaal en lage theorie is de methodologie van het maakonderzoek uiteen gezet. Uitgangspunten, werkwijzen en kennisopbrengsten van het maakonderzoek worden beschreven, deze zijn deels ook in blogs vertaald. In het artikel wordt  ingegaan op hoe de samenwerking tussen makers en onderzoekers in het maakonderzoek verloopt. Wat gebeurt er wanneer de ‘onderzochten’ het onderzoek mee uitvoeren en bepalen? Hoe kom je tot een gemeenschappelijke taal? Dit artikel is gepubliceerd in het tijdschrift Waardenwerk, voor onderzoekers en professionals in het humanistische en sociaal-culturele domein. Translation available: Working together on usable knowledge for creative practices.

 

HKU Festival “Ode aan de maker”. Het (online) festival “Ode aan de maker” is opgezet als een alternatieve vorm van publicatie vanuit het postdocprogramma HKU Methodologie Maakonderzoek. Het festival trok meer dan 250 deelnemers, van binnen en buiten HKU. Met meer dan 30 makers-docenten, studenten en onderzoekers werden 18 artistieke interventies, workshops en performances ontworpen: vanuit een makend, onderzoekend en didactisch perspectief. Hoe je samen kunt praten over maakonderzoek werd zichtbaar in de openingssessie: Hóe maak je het?

 

Toekomstdroom

Onze droom is om het maakonderzoek in beweging te houden en meer plek te gaan geven in het onderwijs. Wij verwachten hiermee zowel makers, docenten als studenten te kunnen versterken, zodat hun bewustzijn wordt versterkt van wat voor hen nodig is om tot creatie te komen, en zij dit ook kenbaar kunnen maken. Daarbij zien we het maakonderzoek als een kans op uitbreiding en versterking van het voor makers benodigde handelsingsrepertoir.

Wil je je ervaringen met vormen van maakonderzoek in jouw praktijk of in het onderwijs met ons delen? Wil je meewerken aan het maakonderzoek? Heb je feedback, commentaar of frisse ideeën? We nodigen je van harte uit om contact met ons op te nemen: makersmanieren@hku.nl

We wensen je tot slot veel plezier met de HKU Blogsite Makersmanieren en hopen je te ontmoeten in de toekomst van het maakonderzoek!

Arja Veerman, 9 juli 2021


Ontwerp en ontwikkeling HKU Blogsite Makersmanieren:

  • Jan IJzermans & Arja Veerman (2020, voorjaar). Ontwerp en ontwikkeling, alphaversie.
  • Arja Veerman (eindredactie), Merel Zwarts, Carien Moossdorff, Suzanne Ypma, Els Cornelis, Janne Kromhout m.m.v. HKU makers-docenten (2020 >>). Doorontwikkeling (betaversie), contentontwikkeling, onderwijspilots.
  • Beeldwerk blogsite: Fotocollectie HKU Maakonderzoek, Jolanda Schouten.